Z

Z ekseni

(Alm Z-achse, Fr axe Z, İng Z-axis) “X” ve “Y” eksenlerini içeren görüntü alanında, düzleme dik olan doğru; kot. “Z ekseni”; üç boyutlu kartezyen koordinat sisteminde derinliği, yüksekliği veya dikey hareketi temsil eden üçüncü boyuttur. Genellikle X (yatay) ve Y (derinlik/yatay) eksenlerine dik olarak konumlanır ve özellikle CNC tezgahlarında ve 3D yazıcılarda iş parçasının yukarı-aşağı hareketini ve kesme derinliğini kontrol eden eksendir. Bu üç eksen, uzaydaki noktaların konumunu belirlemek için birbirine 90 derecelik açılarla kesişir.

zahiri

(Ar zahirî, Alm virtuell, Fr virtuel, İng virtual) Görünen, görünürdeki, hayali, sanal.

zahiri görüntü

(Alm virtuelles bild, Fr image virtuelle, İng virtual image) Aynadaki gibi sadece görülebilen fakat bir yüzey üzerinde gösterilemeyen görüntü; görünen görüntü, hayali görüntü, sanal görüntü. bkz görünen görüntü bkz sanal görüntü.

zaman

(Alm zeit, Fr temps, İng time) Bir işin, bir oluşun içinde geçtiği, geçeceği veya geçmekte olduğu süre; hengam, vakit. / Felsefe bilimi açısından oluş, değişme, süreklilik; fizik bilimi açısında hal değişimi ve hareket. Sanatçıların kendilerini ifade etme araçlarından biri olarak kullanılır. Nesnel ve öznel zaman olarak algılanır. bkz nesnel zaman. bkz öznel zaman.

zaman algısı

(Alm zeit wahrnehmung, Fr perception du temps, İng time perception) Ölçülen ya da ölçülemeyen sürenin farkına varma durumu. Nesnel ve öznel zamanın farkına varma durumu.

zaman aralığı

(Alm zeit verzögerung, Fr décalage temporel, İng time-lag) Bir hareketin başltılması ve hareketin son bulması arasındaki süre.

zaman atlamalı

(Alm zeit raffer, Fr laps de temps, İng time lapse) Bir olayın aşamalarını ya da dönüşümünü göstermek amacıyla düzenli zaman aralığında çekilen fotoğraf. bkz ara ayarlayıcı.

zaman boyutu

(Alm zeit raum, Fr espace-temps, İng time space) Sanat ortamında, örneğin fotoğrafın veta videonun teknik ve estetik gereklilikleri ile birlikte ortaya çıkan öznel ve nesnel zamanın oluşturduğu boyut.

zaman-gama eğrisi

(Alm zeit-gamma-kurve, Fr courbe temps-gamma, İng time-gamma curve) bkz gama.

zaman-sıcaklık

(Alm zeit-temperatur, Fr temps-température, İng time-temperature) Geliştirme banyosunda; belirlenen sürede etkin kimyasalların sıcaklıkla belirlenen işlemi. Örneğin 10 dakikada 20 °C gibi. / Grafik gösterim; film banyo sürecinin zaman ve sıcaklık değerlerinin grafiksel gösterimi. Bu grafiksel gösterim yoluyla, örneğin 20 °C standart sıcaklık değeri dışındaki değerler hesaplanır.

zamanlayıcı

(Alm selbs tauslöser, timer, Fr retardateur, minuteur, İng self timer, timer) Fotoğraf makinelerinde deklanşöre basıldıktan belli bir süre sonra perdenin açılmasını ve çekim yapılmasını sağlayan özellik; zamanlama ayarlayıcı. / Agrandisör pozlamalarında olduğu gibi sabit zaman aralığı gerektiren süreçleri, başlama ve bitiş olarak belirleyen aygıt. Geçen süre aygıtın göstergesinde görülür. Agrandisör zamanlayıcılarında, kalan süre geri sayım olarak görülür.

zanaat

(Ar sinaat, Alm handwerk, handel, Fr artisanat, metier, İng handicraft, trade) El ustalığı isteyen işler; el ustalığı. / Daha çok teknik yeteneğe ve el ustalığına dayanan üretim biçimi.

zanaatçı

(Alm handwerker, Fr artisan, ouvrier, İng artisan, craftsman) Yaratıcı olmadan elişçiliği yapan kişi; zanaatkar.

zanaatkar

(Ar sinaat + Far -kar > zanaatkar, Alm handwerker, Fr artisan, ouvrier, İng artisan, craftsman) Yaratıcı olmadan elişçiliği yapan kişi; artizan, zanaatçı.

zararlı karışım

(Alm destruktive interferenz, Fr interférence destructrice, İng destructive interference) İki farklı kaynaktan gelen ışınların aynı noktaya ulaştığında meydana gelir. Bir kaynaktan gelen ışık en yüksek, öbüründen gelen en düşük dalga boyunda olduğunda ortaya çıkar.

zaviye el inikas

(eTr zaviye el- in'ikâs) Üzerine düştüğü yüzeyden yansıyan ışının yüzey dikeyiyle yaptığı açı; yansıma açısı. bkz yansıma açısı.

zaviye el initaf

(eTr zaviye el-in'itâf) Işığın kırıldıktan sonraki gidiş doğrultusunun normalle yaptığı açı; kırılma açısı. bkz kırılma açısı.

zayıf

(Alm schwach, Fr faible, İng weak) Baskı ve negatiflerde; kontrastlığın ve yoğunluğun az olması. / Banyolarda; yoğunluğun, dayanıklığın ve kimyasal etkinin az olması. / Optik sistemlerde; gücün düşük olması. / Objektiflerde; yüzey eğriliğinin az olması. / Görüntü düzenlemesinde; derinlik etkisinin az olması. / Sayısal görüntü yönlendirmelerinde; görüntünün üzerinde oluşturulan çok az ya da çok ince etki. / (Alm dünn, Fr mince, İng thin) Negatif ve saydam filmlerde; gümüş ya da renk yoğunluğunun az olması. Az pozlama, az geliştirme banyosu ya da ikisi birden bunun nedeni olabilir. / Merceklerde; sayısal araçlar için herhangi bir yoğunluğu olmayan basit büyüteç, gözlük camları ya da bakaç mercekleri.

zayıf banyo

(Alm schwache substanz, Fr substance faible, İng weak substance) Banyolarda; yoğunluğun, dayanıklığın ve kimyasal etkinin az olması. bkz zayıf.

zayıf film

(Alm schwacher Film, Fr film faible, İng weak film) Negatif ve saydam filmlerde; gümüş ya da renk yoğunluğunun az olması. Az pozlama, az geliştirme banyosu ya da ikisi birden bunun nedeni olabilir. bkz zayıf.

zayıf görüntü

(Alm schwaches bild, Fr image faible, İng weak image) Görüntü düzenlemesinde; derinlik etkisinin az olması. bkz zayıf.

zayıf negatif

(Alm schwach negativ, Fr faible négatif, İng weak negative) Baskı ve negatiflerde; kontrastlığın ve yoğunluğun az olması. bkz zayıf.

zayıf objektif

(Alm schwaches ziel, Fr objectif faible, İng weak objective) Objektiflerde; yüzey eğriliğinin az olması. bkz zayıf.

zayıf optik

(Alm schwache optik, Fr optique faible, İng weak optic) Optik sistemlerde; gücün düşük olması. bkz zayıf.

zenit

(eTr semtü'r-re's, Alm zenit, Fr zénithal, İng zenith) Yükseklik dairesi yıldızın bulunduğu noktadan geçip, gökyüzünü düşey doğrultuda iki noktadan kestiği zaman, bu iki noktadan ufkun üzerinde olana verilen ad; semtürres (eTr semtü'r-re's).

Zenit fotoğraf makinesi

(Rus Зени́т, Alm Zenith-Kamera, Fr caméra zénithale, İng Zenith camera, Zenit camera) 1952'den beri Moskova yakınlarındaki Krasnogorsk kasabasında Krasnogorsk Mechanical Works (KMZ) tarafından ve 1970'lerden beri Belarus'ta BelOMO tarafından üretilen bir Sovyet fotoğraf makinesi markasıdır. Zenit ticari markası 35 mm SLR fotoğraf makineleri ile ilişkilidir. İlgili markalar arasında 35 mm telemetre fotoğraf makineleri için Zorki, orta format katlama fotoğraf makineleri için Moskva ve Iskra ve panoramik fotoğraf makineleri için Horizon bulunmaktadır. 1960'tan önceki erken Zorki tabanlı modeller, el yazısı tarzında "Zenith" olarak etiketleniyordu. 1960'larda ve 1970'lerde Maşpriborintorg tarafından Zenit markasıyla 74 ülkeye ihraç edildi.

zenith fotoğraf makinesi

(Alm zenith-kamera, Fr caméra zénithale, İng zenith camera) Jeoloji (yerbilim) ve haritacılıkta; yeryüzünde bir yeri kesin olarak belirlemek amacıyla kullanılan aygıt. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği -SSCB (Union of Soviet Socialist Republics - USSR) üretimi Zenit/Zenith fotoğraf makineleriyle ilişkisi yoktur.

zerrecik

(Alm getreide, Fr grain, İng grain) Film üzerinde fotoğrafı oluşturan gümüş tanecikleri; zerrecikler. / Baskılar üzerinde görüntüyü oluşturan noktalar; zerrecikler. / Kağıdın yüzeyinin pürüzlülük derece ve tipinin bir izlenimi. bkz gren.

zikzak

(İng zigzag) Adobe Photoshop distort (bozma) efektlerinin altında bulunur. Belirlenen noktadan dışarı doğru dik zikzak çizgiler ile görüntüyü taş atılmış bir su görüntüsünde olduğu gibi modifiye eder (değiştirir) Filter > Distort > ZigZag).

zincirleme

(Alm lösen, Fr dissoudre, İng dissolve) İlk çekimin son görüntüleri kademeli olarak soluklaşırken ardından gelen ikinci çekimin ilk görüntüleri kademeli olarak belirginleşirken, belli bir noktada iki çekimin görüntülerinin üst üste binmesi durumu. Bu üst üste binme durumunun ardından ilk çekimin görüntüleri giderek yok olurken ikinci çekimin görüntüleri giderek belirgin hale gelir.

zirve

(Alm scheitel, Fr sommet, İng vertex) Optik eksenin optik bileşenler yüzeyine giriş yaptığı nokta.

zıtlık

(Alm kontrast, Fr contraste, İng contrast) Kontrast. En açıktan en koyu tona geçinceye kadar bir film ya da fotoğraf kağıdında ara gri tonlarının varlığı ya da yokluğu; açık ve koyu bölümler arasındaki fark; kontrast. Kontrastı etkileyen ögeler; konunun aydınlatılma oranı, objektifin özellikleri, duyarlı malzemelerin özellikleri, banyo edilme oranı, kullanılmakta olan agrandisörün özellikleri, kullanılan kontrast özelliği ve yüzey dokusudur. bkz kontrast.

ZLR

(Alm zoom objektiv-reflex, Fr objectif zoom réflexe, İng Zoom Lens Reflex - ZLR) > Zum objektifli yansıtmalı. Olympus'un bazı fotoğraf makinelerinde kullandığı bir teknolojiyi ifade etmektedir. SLR tip makineler değişebilen objektifler kullanırken ZLR tip makineler değiştirilemeyen/sabit zum objektifler kullanır.

zon

(Alm zone, Fr zone, İng zone) Bir objektifin optik ekseni ile eş merkezli olan halka biçimindeki alan. Merkezden farklı uzaklıklarda olan alanlar farklı odak uzunluğuna sahip olabilir. Bu durum kğresel sapmalara neden olur. bkz zon sistemi.

zon plakası

(Alm zonen platte, Fr plaque de zone, İng zone plate) Yüzeyine aşındırma ya da asitle eş merkezli açık koyu dairesel çizgiler yapılmış olan, farklı kalınlıklarda, optik bileşen. Uygun ışık koşullarında objektif görevi yapar.

zon sistemi

(Alm zonen system, Fr système de zones, İng zone system) Siyah beyaz fotoğraflarda, bir konunun görselleştirilmesiyle, sonuç baskı arasındaki ilişkiyi belirleyen sistem; bölge sistemi. Bu sistemde, konunun üzerindeki ışık ve ton değerleri belirlenir, çekim yapılmadan önce gerekli hesaplamalar yapılarak sonuç fotoğraf buna göre pozlanır, geliştirme banyosu ve baskı işlemi uygulanır. Çekim öncesi hesaplamalara göre negatif baskı işlemleri gerçekleşir. Bu şekilde, negatif ve baskı çok nitelikli olur. Kimilerine göre kullanılması gereken tek ışık ölçüm sistemidir. Bu sistem, belirlenmiş olan ton aralığına göre çalışır ve fotoğraf kağıdına basılan fotoğrafın ton değeri, konunun en ışıklı alanından başlayacak şekilde sıralanır. Bu sistemde ölçüm yapılacak alan 11 bölgeye ayrılır ve 0'dan 10'a kadar numaralandırılır. 0 en koyu siyah, 10 en açık beyazdır. 5 değeri almış bölge gri kartın kullanılabileceği ya da % 50 beyaz % 50 gri ve üzerine düşen ışığın % 18'inin yansıtıldığı bölgedir. Her bölgenin pozlama değeri arasındaki fark 1 durak (f-stop)'tır ve fotoğrafçı çekim alanının herhangi bir bölgesini 5 numaralı bölge ile olan farklılığına göre pozlayabilir. Örneğin Kafkas kökenli bir insanın derisi yaklaşık bölge 6'dır ve fotoğraf makinesi ölçüm yaptığında 1/125 ve f4 vermektedir. Bölge 5 ile bölge altı arasında 1 durak fark olduğundan doğru tonu yakalayabilmek için 1 durak fazla pozlama yapılması (1/60 – f4 veya 1/125 – f2.8) gerekmektedir. Burada bölge 6'nın bölge 5'e göre daha açık olmasına rağmen fazla pozlama yapılmasının nedeni, makinelerin ölçüm sistemlerinin bölge 5 dışında yanılabilmesidir.

zorlama

(Alm schiebevorgang, Fr processus de poussée, İng pushing process) Çeşitli amaçlarla filmlerin sahip olduğu ASA/DIN/ISO değerlerinden daha büyük değerlerle pozlandırılıp özel olarak banyo edilmeleri işlemi.

zum

(Alm zoom, Fr zoom, İng zoom) Fotoğraf makinesinin değişebilir (değişken) odaklı objektifinin yakından uzağa veya uzaktan yakına doğru odaklanmasıyla elde edilen sonuç; optik kaydırma.

zum in zum out

(Alm zoom-in-zoom-out-technik, Fr technique de zoom avant/arrière, İng zoom in zoom out technique) Fotoğrafı çekilecek objeyi vurgulamak ve ilginin tamamını obje üzerine yöneltmek için tercih edilen bir çekim tekniği. fotoğraf makinenisi S veya TV yani enstantene öncelikli çekim moduna ve enstantene değeri ise genellikle 1/30'a getirilir. Ancak perde hızı 1/30'un altında tutulacaksa makine bir tripoda (üçayağa) sabitlenmelidir. Zoom in'de makinenin tüm ayarları yapıldıktan sonra nesne kadrajda en uygun yere yerleştirilip, objektifi hızlı bir şekilde ileri doğru çevrilir. Zoom out için ise tüm ayarlar yapıldıktan sonra, objektifi hızlı bir şekilde geri çevrilmelidir.

zum objektif

(Alm zoomobjektiv, objektiv mit variablem fokus, Fr zoom, objectif à focale variable, İng zoom lens, variable focus lens) Belirli alt ve üst sınırlar içindeki tüm odak uzunluklarına sahip olabilen objektif türü; değişir odaklı objektif, değişir odak uzaklıklı objektif. Odaklama ve diyafram açıklığını değiştirmeden objektifin içindeki elemanların kaydırılmasıyla farklı odak uzaklığı sağlanır. bkz değişir odaklı objektif. bkz değişir odak uzaklıklı objektif. Kaynakça Aydın Köksal, Bilişim Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, 1981 Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitabevi, Ankara, 2010 Güler Somer ve Ahmet Yaşar, Kimya Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, 2009 İlhan Ayverdi, Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı, İstanbul, 2005 Levend Kılıç, Fotoğraf ve Sayısal Görüntü Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, 2019 Levend Kılıç, Fotoğrafa Başlarken, Dost Kitabevi, Ankara, 2002 Mustafa Akdaş, Pillerde Sık Kullanılan Terimler … , set- 22.10.2025 Mustafa Canpolat ve ark, Türkçe Sözlük, TDK, Ankara, 1983 Nijat Özön, Sinema ve Televizyon Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, 2000 Oktay Sinanoğlu, Fiziksel Kimya Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, 2007 Ömer Asım Aksoy ve ark, Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, TDK, Ankara, 1993 Ömer Gemici, Ansiklopedik Kelime Bankası, w3.balikesir.edu.tr›~gemici›index.html , set- 22.10.2019 Ömer Gemici, Geometrik Optik, BAÜN NEF, Balıkesir, 1992 Ömer Gemici (ed), Temel Fotoğraf Bilgisi, TFSF, Ankara, 2013 Rauf Nasuhoğlu, Gökçe Bingöl ve ark, Fizik Terimleri Sözlüğü, TDK, Ankara, 1983 TDK, Güncel Türkçe Sözlük, sozluk.gov.tr , set- 21.10.2025 Tevfik Fikret Uçar (ed), Sayısal Fotoğraf İşleme Teknikleri, Anadolu Üniversitesi - AÖF, Eskişehir, 2011 Wikipedia, Pil - Vikipedi , set- 22.10.2025 “Fotoğraf Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü” hakkında görüş, öneri ve katkılarınızı [email protected] adresine bildiriniz. Dr. Ömer GEMİCİ Notlar Sözlükte yalnızca fotoğraf terimlerinin yer alması bu terim ya da terimlerin anlaşılabilmesi için yeni bilgi arayışı gerektireceğinden fotoğrafla ilgili bilgisayar, bilişim, güzel sanatların diğer dalları vb alanlarin terimlerine de yer verilmiştir. Sözlükte terim ve sözcüklerin Türkçe adları öne çıkarılmıştır. Dizin oluşturulurken ise terimin yabancı dildeki karşılığı öne çıkarılmıştır. Türkçe abece'de yer almayan ama bu harflerle başlayan terimlerin varlığı nedeniyle sözlükte q, Q; w, W ve x, X harflerine de yer verilmiştir. Türkçe sözlükte şapkalı olarak yazılan “adlî”, “Alâattin”, “âlem”, “askerî”, “âyine”, “beşerî”, “dâhil”, “edebî”, “eşkâl”, “fizikî”, “fizikî optik”, “hâkim”, “hâl”, “hâlâ”, “harâre”, “havaî”, “hayalî”, “hengâm”, “hicâb-ı hâciz”, “hikâye”, “imkân”, “kâğıt”, “mekân”, “merâya”, “merkezî işlem birimi”, “merkezî örtücü”, “mükâfat”, “nârıbeyza”, “Resmî”, “ruhî”, “sanatkâr”, “sehâbe”, “tersîm”, “tezgâh”, “Vükelâ”, “yegâne”, “zahirî”, “zanaatkâr”, “zekâ”, “ziyâ” sözcük ya da sözcük öbeklerindeki â ve î harfleri, sözlükte aramayı kolaylaştırmak için a ve i olarak yazılmıştır. Birim ve kısaltmaların ardına –TC kurum ve kuruluşlarının da taraf olduğu Uluslararası SI Birim Sistemi birim ve yazım kuralları gereği– ve bu bağlamda bilgisayarda yazım ve aramalarda sorun yaratmaması için Türkçe kısaltmalarında ardına –cümle sonu değilse– nokta “.” konulmamıştır. Kısaltmalarda SI birim sistemi kurallarına uyulmuştur. Birim; bir bilim insanının adını çağrıştırmak, anmak için konulmuşsa birim adı olan sözcük küçük harfle yazılır ama kısaltması büyük harfle başlar. Örneğin hertz; SI birim sisteminde frekans (sıklık) birimidir. Adını elektromanyetik dalgaların var olduğunu ilk kanıtlayan kişi olan Alman fizikçi Heinrich Rudolf Hertz'den alır ( > hertz > Hz). Birim bir bilim insanının adını anmak için değil de tanım gereği bir sözcük olarak konmuşsa birim adı olan sözcük ve kısaltması küçük harfle başlar. Örneğin uzunluk birimi metre ( > metre > m). Birime eklenen önek SI Birim Sistemindeki yazılışına ve kısaltmasına göre yazılır. Örneğin kilo metre (> kilometre > km), kilo hertz ( > kilohertz > kHz). Birim öneki ile birim arasına tire, nokta ve vb işaretler konmaz, boşluk bırakılmaz. Birimin arkasına –cümle sonu değilse– nokta konmaz. Birim simgeleri kişiden kişiye, dilden dile ve ülkeden ülkeye göre değişmez, sabittir. Bir terim ya da madde başlığının farklı anlamları varsa bu anlamlar birbirinden “/” işaretiyle ayrılmıştır. Bir madde başlığı ya da terim, bir yabancı dilden okunuşuylaTürkçeleşmiş ise bu okunuşa sadık kalınmış, varsa Türkçe karşılığı da kullanıma alınmıştır. Kısaltmalar Alm Almanca Ar Arapça bkz bakınız eTr eski Türkçe Far Farsça Fr Fransızca İng İngilizce İt İtalyanca Jap Japonca Lat Latince Rus Rusça s sıfat Tr Türkçe vb ve benzeri, ve benzerleri 1, 9 A, a B, b C, c Ç, ç D, d E, e F, f G, g H, h I, ı İ, i J, j K, k L, l M, m N, n O, o Ö, ö P, p Q, q R, r S, s Ş, ş T, t U, u Ü, ü V, v V, v W, w X, x Y, y Z, z Ekler Çizelge 1. Elektromanyetik Tayf Özellikleri. Çizelge 2. Eşdeğerlilik Çizelgesi. ISO 100 ISO 200 ISO 800 Çizelge 3. Grek Abecesi – Matematik Sembolleri. Çizelge 4. Birim Sistemi Önekleri, Sembol, Sayısal Değer ve Üstel Gösterimi. Çizelge 5. Ondalık ve İkili Sistemde Üs Katlar için Önekler. Çizelge 6. Çözünürlük Boyutları 1280 piksel x 720 piksel (= 921600 1 Mp) / 720 p – High Definition (HD) 1920 piksel x 1080 piksel (= 2073 600 2 Mp) / 1080 p – Full HD (FHD) 2048 piksel x 1280 piksel (= 2621440 2.5 Mp) / 1280 p 2560 piksel x 1440 piksel (= 3686400 3.5 Mp) / 1440 p 3840 piksel x 2160 piksel (= 8294400 4 Mp) / 2160 p – 4K Ultra HD. 7680 piksel x 4320 piksel (= 33177600 8 Mp) / 4320 p – 8K Ultra HD.